Στο Φονέ έχω πάει πολλές φορές. Και θα ξαναπάω. Όσες φορές και να είχα πάει στο παρελθόν έσπαγα το κεφάλι μου να βρω για ποιο λόγο παρέμεινε το χωριό με αυτό το όνομα. Φονές σημαίνει ο φονιάς. Υπήρξε μια εποχή στην Κρήτη που όλα τα ονόματα των χωριών που ήταν για τον πολύ κόσμο κακόηχα άλλαζαν όνομα. Ότι θύμιζε κάτι που δεν άρεσε στη μάζα του πόπολου άλλαζε εν μια νυκτί όνομα. Το ίδιο άλλαξαν σε μια νύκτα μέσα και όλα τα ονόματα που ο κόσμος δεν καταλάβαινε τι σημαίνουν. ‘’Για να μην καταλαβαίνουμε τι σημαίνει το όνομα θα είναι σάϊκα Τούρκικο’’ έλεγαν. ‘’Να το αλλάξουμε να φύγει μια για πάντα η βρώμα της Τουρκιάς.’’ Έτσι σε 2-3 δεκαετίες μεταπολεμικά άλλαξαν ιστορικά ονόματα στην Κρήτη και τοπωνύμια που υπήρχαν από τη Μινωϊκή εποχή. Ονόματα χωριών σε όλη την επικράτεια που υπήρχαν σε όλες τις απογραφές 400 χρόνια πριν έρθουν οι Οθωμανοί στην Κρήτη θεωρήθηκαν τούρκικα και άλλαξαν. Το ίδιο και όλα τα κακόηχα. Εξαίρεση αποτελεί το χωριό Κακοδίκι στο Σέλινο και ο Φονές Αποκορώνου.
Είναι τόσο μικρό χωριουδάκι ο Φονές που για να το εντοπίσω στο διαδικτυακό χάρτη έπρεπε να πατήσω αρκετά στο εικονίδιο της μεγέθυνσης. Ίσως επειδή είναι και ήταν πάντα τόσο μικρό να μην άλλαξε και ποτέ όνομα. Πάντα λοιπόν πηγαίνοντας στο Φονέ είχα αυτή την απορία, για ποιο λόγο δεν του άλλαξαν το όνομα του. Σήμερα όμως επιστρέφοντας από το βουνό πάνω από το Φονέ είχα μια άλλη απορία να κατατρώει το είναι μου. Υπήρχε κάτι που δεν μπορούσα να απαντήσω. Είχα μόλις βγει ψηλά πάνω από το χωριό σε ένα μικρό οροπέδιο στη βόρεια πλευρά της άγριας Δαφνοκορφής. Απίστευτα άγριο και τραχύ το τοπίο της Δαφνοκορφής με ρήγματα στο έδαφος και παντού κοφτερές πέτρες λες και είναι σπαρμένες. Το οροπέδιο ονομάζεται Λιμνιά και είναι μια γόνιμη όαση μέσα σε ένα άγονο και πέτρινο βουνό. Παλιότερα τα Λιμνιά ήταν γεμάτα με οπωροφόρα δέντρα και πολλά αμπέλια. Εκεί έβγαζαν το ευλογημένο κρασί τους οι κάτοικοι του Φονέ. Τα χρόνια όμως πέρασαν, τα δέντρα και τα αμπέλια ρήμαξαν και τα αιγοπρόβατα έγιναν οι μόνιμοι κάτοικοι και αυτού του οροπεδίου όπως και τόσων άλλων στην Κρήτη.
Στην άκρη του μικρού οροπεδίου βρήκα μια μικρή εκκλησία. Αφιερωμένη στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο ήταν και γιορτάζει την αποτομή της κεφαλής του στις 29 Αυγούστου. Σαν μια όαση στην έρημο έμοιαζε. Έκανα ένα γύρω εξωτερικά της και έπειτα μπήκα μέσα. Προσκύνησα έχοντας ήδη καταλάβει τα βασικά στοιχεία της ιστορίας του ναού. Πρόκειται για ένα ακόμα βυζαντινό ναό από τους αμέτρητους που πραγματικά κοσμούν την Κρήτη από άκρη σε άκρη. Βυζαντινός ναός χτισμένος μάλλον στην Ενετοκρατία που κάποια στιγμή χάλασε. Χάλασε από τα σφενδόνια και πάνω.Στον ήδη χαλασμένο ναό κάποια στιγμή οι ντόπιοι έκτισαν από την αρχή το τμήμα που είχε καταρρεύσει δεύτερη φορά. Η αρχιτεκτονική ιστορία του ναού δεν ήταν δύσκολο να ιχνηλατηθεί. Αυτό όμως που δε μπορούσα να απαντήσω ήταν άλλο. Μπροστά και δεξιά από την πόρτα εισόδου φύτρωνε μέσα από τον τοίχο του ναού ένα δέντρο. Ένας αιωνόβιος αστύρακας (Styrax officinalis). Η περίεργη θέση του δέντρου έδειχνε ότι δεν ήταν καθόλου τυχαίο το δέντρο. Διόλου τυχαίο εκεί και σίγουρα δεν είχε φυτευτεί από ανθρώπινο χέρι αλλά είχε φυτρώσει μόνο του. Αναρωτήθηκα αν είχε φυτρώσει μετά την κατάρρευση του ναού ή υπήρχε εκεί πριν να χαλάσει.
Κοίταζα προσεκτικά το αιωνόβιο δέντρο κι ένιωθα ότι είχα μπροστά μου ένα μνημειακό δέντρο που ήταν κάποτε, κάποια εποχή ιερό. Δεν ήταν ένα τυχαίο δέντρο αλλά ένα ακόμα άγνωστο εντελώς ιερό δέντρο της Κρήτης. Σκέφτηκα τις περιπτώσεις δεντρολατρείας που έχουμε σε όλη την Κρήτη και αποκρατούνε από την αρχαιότητα. Οι Μινωϊτες είχαν αναπτύξει σε μεγάλο βαθμό την δεντρολατρεία. Ο πολιτισμός τους χάθηκε και ήρθαν άλλοι και μετέπειτα άλλοι. Πέρασαν πολλοί πολιτισμοί ξένοι και διαφορετικοί από την Κρήτη στο διάβα των χιλιετιών. Μα ο κόσμος δεν έπαψε ποτέ να λατρεύει τα δέντρα στην Κρήτη και να τους αποδίδει τιμές. Οι Κρήτες δεν έπαψαν ποτέ τη δεντρολατρεία ούτε και κατάφερε κάποιος να σβήσει από τη μνήμη τους αυτή την ιερή συνήθεια. Με την επικράτηση του Χριστιανισμού η δεντρολατρεία ενσωματώθηκε στη νέα πίστη κι έγινε αναπόσπαστο κομμάτι της. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι στο Χριστιανισμό όχι μόνο δε σταμάτησε η δεντρολατρεία των Κρητικών αλλά ενισχύθηκε κατά κάποιο τρόπο. Έτσι υπήρξαν πάρα πολλά ιερά δέντρα τα οποία σχετίστηκαν με ιερούς ναούς, θαυμαστά γεγονότα και προσωπικές στιγμές αγίων που έζησαν στο νησί.
Είχα μέσα μου την αίσθηση ότι μόλις είχα βρει ένα ακόμα λατρευτικό δέντρο που κανείς μέχρι σήμερα δεν είχε καταγράψει. Δίπλα στο μικρό Φονέ είναι ο Μαθές με την περίφημη ιερή χαρουπιά του Αγίου Αντωνίου, ένα θαύμα της φύσης. Η ιερή χαρουπιά του Μαθέ ήταν πολύ γνωστή από χρόνια. Δε θα μπορούσε άραγε και ο Φονές να έχει το δικό του ιερό δέντρο και μάλιστα στον Άγιο Ιωάννη που είναι και ο παλιότερος ναός της περιοχής; Θα μπορούσε. Και δεν θα ήταν και η μοναδική περίπτωση που ο αστύρακας θα ήταν το ιερό δέντρο μιας κοινότητας. Πολύ μακριά, χιλιόμετρα από κει στο χωριό Αστυράκι Ηρακλείου ένας άλλος αστύρακας που είναι ιερός και βρίσκεται στο ναό του Αγίου Δημητρίου έχει ονοματίσει το ίδιο το χωριό. Και οι χωριανοί το θεωρούν ιερό το δέντρο του Αστύρακα και το λατρεύουν ενώ έχουν να διηγηθούν και πάμπολλα θαυμαστά γεγονότα που δείχνουν τη δύναμη του δέντρου.
Έφυγα από το οροπέδιο Λιμνιά και κατηφόρισα προς τα κάτω αφήνοντας τον αιωνόβιο αστύρακα να κάνει παρέα στο ερημοκκλήσι του Άη Γιάννη. Είχα μέσα μου το σαράκι να βρω παραπάνω πληροφορίες για το δέντρο που είχα βρει. Γύρισα την περιοχή. Βρήκα δυο-τρεις βοσκούς στις μάντρες της περιοχής που όλη τους η ζωή περιτριγυρίζει γύρω από αυτή την περιοχή. Τους ρώτησα με αγωνία για τον αστύρακα του Αη Γιάννη. Η κουβέντα μαζί τους ήταν απογοητευτική. Σκούρα τα πράγματα. Όλοι ήξεραν το ναό πολύ καλά. Ήξεραν και το δέντρο αλλά τίποτα άλλο. Δεν ήξεραν καμιά ιστορία, τίποτα το ιδιαίτερο κανένα θαυμαστό γεγονός. Ένας μάλιστα ήταν και πιο νέος από τους άλλους. Τον ρώτησα σαν τον είδα μέσα στο αγροτικό του για το δέντρο που υπάρχει στην εκκλησία αν το ξέρει. ‘’Ναι’’ μου είπε. ‘’Στην εκκλησία μας έχει μια καρά’’ (καρυδιά). Όντως υπήρχε και μια καρυδιά στην αυλή λίγο πριν το ναό. ‘’Όχι η καρυδιά’’ του είπα ‘’το άλλο δέντρο’’. ‘’Α, ναι έχει και άλλο ένα δεντρό στην πόρτα της εκκλησίας άγριο είναι όμως, αστύρακα το λέμε. Δεν κάνει καρπό πράμα ενώ το άλλο κάνει καρύδια και είναι και ευκολόσπαστα.’’
Έφυγα απογοητευμένος για το χωριό. Κάτι μέσα μου δεν με άφηνε να ηρεμήσω. Σταμάτησα στη μικρή πλατεία και έψαξα να βρω κάποιον άνθρωπο. Βρήκα ένα σχετικά νέο. Πιο νέο κι από τους βοσκούς. Δε μου έκανε αυτός, το κατάλαβα αμέσως. Τον ρώτησα αν υπάρχει κάποιος ηλικιωμένος στο χωριό. ΄΄Γέρο θες;’’ Μου είπε. ‘’ Ντα έχει και πράμα άλλο το χωριό; Μόνο γέροι είναι’’. Με οδήγησε σε ένα σπίτι με μια μεγάλη αυλή σαν όλα τα παλιά αγροτόσπιτα. Εκεί περίμενα λίγο μέχρι να βγει ο γέρος του σπιτιού υποβασταζόμενος από το γιο του σε πολύ άσχημη κατάσταση και με πεσμένη εμφανώς την υγεία του. Περπάτησε σιγά σιγά προς το μέρος μου κι έκατσε. Τον ρώτησα για το δέντρο του Άη Γιάννη αν το γνωρίζει. Το γνώριζε και μάλιστα πολύ καλά. Σκέφτηκα λίγο να τον πειράξω και να του μιλήσω ανεγυριστικά. Του είπα ότι πήγα στα Λιμνιά στο οροπέδιο στο βουνό και προσκύνησα τον Άη Γιάννη. Του είπα ότι στην πόρτα μπροστά έχει φυτρώσει ένα άγριο δέντρο και εμποδίζει τον τοίχο της εκκλησίας. Κάποια στιγμή του είπα ΄΄Το αγριόδεντρο εμποδίζει την εκκλησία και θα την γκρεμίσει μια μέρα, μόνο να το κόψετε να καθαρίσει ο τόπος.’’
Την ώρα που είπα του γέρου να το κόψουν το δέντρο μια αστραπή έλαμψε στα μάτια του. ΄΄ Το δεντρό να κόψουμε; ‘’Καλλιά να κόψει κιανείς τα χέργια ντου παρά να κόψει αυτό το δεντρό. Αυτό στέκεται εκεί από ταν υπάρχει ο κόσμος. Ο προπάππους μου έφτασε τα εκατό και το θυμούντανε εκεί να είναι ακριβώς το ίδιο. Κανείς δεν ξέρει πόσο χρονών είναι. Και είναι και ιερό και θαυματουργό. Και το δεντρό και ο Άη Γιάννης.’’ Ακούγοντας τα λόγια του κατάλαβα ότι επιτέλους είχα βρει αυτό που ζητούσα. Ένα άνθρωπο κοντά ή και πάνω από τα 90 που μέσα του κρατούσε ακόμα τις στερνές εικόνες ενός άλλου κόσμου. Ενός κόσμου που δεν πέρασε ούτε στα ίδια του τα παιδιά ούτε και στους λίγο νεώτερους του. Ένα κόσμο που σε λίγα διέφερε από τον κόσμο των Μινωϊτών. Είχα μπροστά μου ένα άνθρωπο που είχε πλήρη γνώση της ιερότητας και της δύναμης του ιερού αστύρακα. Όπως έμαθε και άκουσε από τον πατέρα του που κι αυτός είχε ακούσει από τον δικό του πατέρα. Κι όλο αυτό ένας θεός ξέρει πόσους αιώνες πάει πίσω. Είχα μπροστά μου τον τελευταίο ίσως άνθρωπο που ακόμα και σήμερα γνώριζε την ιστορία αυτού του τόπου σαν μοναδικός θεματοφύλακας και ήρθε στο δρόμο μου για να μην χαθεί για πάντα η πληροφορία αυτής της ιερότητας του δέντρου.
Καθώς περνούσε η ώρα και ο παππούς καταλάβαινε ότι αυτός ο απρόσκλητος επισκέπτης από το πουθενά που ξαφνικά είχε μπει στην αυλή του δεν είχε σκοπό ούτε να τον κλέψει αλλά ούτε και να του κάνει κακό. Αυτό τον έκανε και ανοίχτηκε και άρχισε τις ιστορίες. Μου μίλησε πολύ για την ξεχασμένη αυτή εκκλησία και μου είπε αμέτρητες ιστορίες για θαύματα που είχαν γίνει μέσα της. Μου είπε για ξεκαθαρίσματα λογαριασμών που είχαν οι παλιοί βοσκοί και πώς η επέμβαση του Αγίου Ιωάννη έκανε πάντοτε να φανεί η αλήθεια και ενίοτε να τιμωρηθούν σκληρά οι φταίχτες. Ήταν τέτοια η ροή του λόγου του που δεν έβγαλα κουβέντα παρά αφέθηκα στο να απορροφήσω όλη την πληροφορία που μπορούσα να πάρω. Μια πληροφορία που δεν είχε ποτέ καταγραφεί.
Τον ρώτησα να μου πει αν ξέρει πώς καταστράφηκε ο αρχικός ναός. Το ήξερε κι αυτό με το δικό του τρόπο και το απέδιδε σε θαύμα. Κάποτε λέει είχε πιάσει μια πλημμύρα στην περιοχή και έβρεχε για πολλές ώρες ασταμάτητα. Επειδή σε όλη την περιοχή δεν υπάρχει κάποιο άλλο κτίριο ή σπήλαιο να βρει κάποιος καταφύγιο όλοι οι βοσκοί και οι αγρότες της περιοχής του οροπεδίου μα και του βουνού έτρεξαν και κρύφτηκαν μέσα στο ναό περιμένοντας να σταματήσει η ακραία καταιγίδα. Επειδή η καταιγίδα δεν σταμάτησε μέχρι τη νύχτα οι δέκα περίπου άντρες που είχαν βρει μέσα στο ναό καταφύγιο αναγκάστηκαν να περάσουν τη νύχτα τους εκεί. Την άλλη μέρα το μεσημέρι σταμάτησε επιτέλους να βρέχει έπειτα από είκοσι ώρες καταρρακτώδους βροχής. Όταν σταμάτησε η βροχή βγήκαν όλοι μαζί έξω για να φύγουν να επιστρέψουν στο χωριό. Λίγες στιγμές μετά που και ο τελευταίος άντρας βγήκε έξω ξαφνικά ακούστηκε ένας δυνατός θόρυβος. Ο θόρυβος δεν ήταν τίποτα άλλο παρά η φασαρία που έκανε η οροφή της εκκλησίας καθώς κατέρρευσε. Το γεγονός αυτό θεωρήθηκε θαύμα και γι αυτό και ξαναχτίστηκε ο ναός.
Έφυγα από το σπίτι με την μεγάλη αυλή γεμάτος από εικόνες και ανάμεικτα συναισθήματα. Είχα πλημμυρίσει από χαρά βρίσκοντας την άκρη του νήματος που ζητούσα κι αυτό ήταν ότι πιο όμορφο. Από την άλλη με βάραινε η σκέψη για την εξέλιξη μας και όλα αυτά που μέσα σε λίγες δεκαετίες απολέσαμε. Συνήθειες και παραδόσεις χιλιετιών χάθηκαν μέσα σε λίγες δεκαετίες. Συσσωρευμένη γνώση αιώνων αποτελεί πια μακρινό παρελθόν στον τόπο που τη γέννησε. Σε ένα τόπο που έχει αφήσει στην άκρη τα ιερά του δέντρα σαν κάτι το παρωχημένο και έβαλε χωρίς περίσκεψη στη θέση τους κάποια μπονσάϊ που επηρεάζουν θετικά το φενγκ σούι του όπως το αποκαλούν..
